Hizki arabiarrak eta tipografia: arreta gehiago merezi duen mundu bisuala.

Tipografian pentsatzen dugunean, askotan gure burua latinezko alfabetora joaten da zuzenean: Helvetica, Times New Roman, Arial… barneratu baino gehiago ditugun izenak. Baina diseinu tipografikoaren mundua askoz ere zabalagoa da, eta idazkera sistema aberats eta bisualki interesgarrienetako bat, zalantzarik gabe, arabiarra da. Diseinatzailea bazara edo diseinu grafikoa interesatzen bazaizu, letra arabiarrek eta tipografiek nola funtzionatzen duten ulertzeak sormenerako ate ikaragarria ireki diezazuke.

Artikulu honetan arabiar alfabetoak nola funtzionatzen duen aztertuko dugu, zer gertatzen den erabiltzen duten hizkuntza ezberdinetako tipografiekin eta zer tresna ditugun gaur egun sistema honekin mendebaldeko mundutik lan egiteko.

JH Naskh Expanded tipografia, JH Fonts. Argazkia: myfonts.com

Lehenik eta behin ulertu behar da arabiar alfabetoak ez duela latinoak bezala funtzionatzen. Hemen ez gara beti berdin ikusten diren letra isolatuez ari, sistema askoz dinamikoago eta arinago batez baizik. Letra bakoitza formaz alda daiteke, hitzaren barruan duen posizioaren arabera: hasierakoa, erdikoa, bukaerakoa edo isolatua. Horren ondorioz, testuak itxura jarraitua du, ia kaligrafia balitz bezala.

Arabiera eskuinetik ezkerrera idazten dela kontutan izan behar da, eta horrek jada aldaketa mental handia dakar kontrakora ohituta gaudenontzat. Baina ez hori bakarrik: letrak elkarrekin lotuta daude gehienetan, ikus-lerro oso bereizgarria, dotorea eta erritmikoa sortuz.

Beste gauza interesgarri bat letra askok oinarrizko forma partekatzen dutela da eta puntuka bakarrik bereizten direla (gora edo behera). Horrek irakurgarritasuna zaildu dezake ohituta ez dagoenarentzat, baina koherentzia bisual oso indartsua ere ematen du.

Diseinuaren ikuspuntutik, alfabeto arabierarekin lan egitea ez da “hizkuntzaz aldatzea” bakarrik, sistema tipografikoaren logika guztiz aldatzea ere bada. Kaligrafia tradizionalak pisu handia du eta tipografia moderno askok Naskh, Ruq’ah edo Thuluth bezalako estilo historikoetan inspiratzen jarraitzen dute.

Hona hemen galdera klabe bat: ba al dago alfabeto hori erabiltzen duten hizkuntza guztietarako balio duen tipografia arabiar unibertsalik? Erantzun laburra da: gehiago edo gutxiago, baina ñabardurekin (hau zen erantzun laburra…).

Arabiera estandarra (komunikabideetan, liburuetan eta abarretan erabiltzen dena) ohikoa da herrialde askotan, baina arabiar alfabetoa beste hizkuntza batzuetarako ere erabiltzen da, hala nola persiera (farsi), urdua edo pastuna. Hizkuntza hauek arabiera klasikoan existitzen ez diren letra edo aldaera espezifikoak gehitzen dituzte.

Horregatik, arabiar tipografia guztiak ez daude hizkuntza guztietarako prestatuta. Batzuk arabierarako diseinatuta daude, eta beste batzuk, berriz, persiera edo urduerarako euskarri zabaldua dute. Nazioarteko proiektu batean ari bazara, hori oso kontuan hartu behar duzu.

Estiloei dagokienez, badira tipografia tradizionalagoak eta beste batzuk garaikideagoak. Helveticaren baliokidea den zerbaiten bila bazabiltza —hau da, tipografia garbi, moderno eta oso irakurterraza—, hainbat aukera interesgarri daude mundu arabiarraren barruan. Hona hemen diseinatzaileek gehien erabiltzen dituzten batzuk:

• Naskh modernoan oinarritutako tipografiak: oso irakurgarriak eta arruntak testu luzeetan.
• Sans serif arabiarrak: bai, badira, eta Helveticarekin lotzen dugun neutraltasun bisual hori bilatzen dute.
• Diseinu hibridoak: ezaugarri tradizionalak eta egitura modernoak konbinatzen dituzte.

Hemen puntu garrantzitsu bat da arabieraz irakurgarritasuna ez dela letren formaren araberakoa bakarrik, baizik eta baita tartearen, lerroaren altueraren eta karaktereak lotzeko moduaren araberakoa ere. Tipografia batek polita eman dezake, baina testu luzean ez du ondo funtzionatzen, beraz, beti komeni da testuinguruan probatzea.

Palestinaren alde sortutako merch-a, tipografia arabearekin jolastuz. Argazkia: Özlem K

Arabieraz hitz egiten ez baduzu baina zure diseinuetan sistema honekin esperimentatu nahi baduzu, zorteko zaude: gaur egun tresna asko daude prozesua izugarri errazten dutenak.

Hasteko, itzulpen-aplikazioak asko hobetu dira azken urteotan. Itzultzaile automatiko eta antzeko tresnei esker, espainieratik edo ingelesetik arabierara itzuli daiteke segundo gutxitan. Hori bai, kontuz: testu luze edo garrantzitsuetarako gomendagarria da beti (bai, beti!) jatorrizko hiztun batekin berrikustea, testuinguru kulturala eta linguistikoa klabea baita.

Diseinatzaileentzako tresna espezifikoak ere badaude:

• Eskuinetik ezkerrera idazketari eusten dioten editore tipografikoak.
• Arabierarekin behar bezala lan egitea ahalbidetzen duten Illustrator, Photoshop edo Figma bezalako programetarako pluginak.
• OpenType iturri aurreratuak, letren loturak eta bariazioak automatikoki kudeatzen dituztenak.

Euskarri eleanitzeko familia osoak eskaintzen dituzten tipografia-plataformak ere oso baliabide interesgarriak dira. Hau bereziki erabilgarria da alfabetoen arteko koherentzia behar duzun branding edo diseinu editorialean ari bazara.

Eta urrats bat haratago joan nahi baduzu, kaligrafia arabiarra inspirazio iturri ikaragarria izan daiteke. Badira aplikazioak eta online ikastaroak oinarrizkoenetik hasi eta estilo konplexuetaraino irakasten dizutenak, eta horrek eragin handia izan dezake diseinu tipografikoa orokorrean ulertzeko duzun moduan.

Olive Ilustration, Merkatuan salgai topatu daiteken poster bat. Argazkia: etsy.com

• Write in Arabic / Arabizi (app mugikorra)

Teklatu latinoa erabiliz idazteko aukera ematen du, eta automatikoki arabiar bihurtzen du. Naskh edo Kufic bezalako tipografia estilo ezberdinak ditu, esperimentatzeko izugarria dena.

• Arabic Calligraphy Generator (app)

Diseinu bisualagorako ezin hobea: kaligrafia arabiarreko konposizioak sortzen ditu Thuluth edo Diwani bezalako estilo klasikoekin, eta koloreak eta konposizioa pertsonalizatzeko aukera ematen du.

• Arabic poster Maker

Diseinu grafiko azkarrera bideratuago dagoen aplikazio bat: kartelak sortu, arabierazko testua gehitu eta konposizio bisualekin jolastu.

• PhotoText Pro

Oso indartsua sare sozialetarako: 1000 iturri arabiar baino gehiago eta estetika modernoarekin eduki bisuala diseinatzeko prest dauden txantiloiak ditu.

Diseinatzaile grafiko baten ikuspegitik, erritmoak, letren arteko loturak eta kaligrafiaren eraginak izugarrizko pisua dute. Arabiar tipografiara gerturatzea alfabeto berri batera hurbiltzea da, eta horrekin, ziurtzat ematen ditugun oinarri asko birplanteatzea da.

Arabierazko tipografia arabiarrekin lanak egiteak testuaren jarioaz, oreka bisualaz eta bariazio txikiek hitz baten pertzepzioa erabat alda dezaketenaz kontzienteago izatera behartzen zaitu. Ariketa ona izan daiteke konfort eremutik ateratzeko eta zure sentsibilitate tipografikoa zabaltzeko.

Gainera, gero eta mundu globalagoan, sistema horiek ulertzea abantaila sortzailea eta profesionala da. Gero eta balio handiagokoa da kultura desberdinetarako diseinatzea, kultura horien ikusmen-kodeak errespetatuz.

Beraz, arabiar tipografiarekin inoiz lan egin ez baduzu, hau une egokia izan daiteke horretarako. Ni hasi berria naiz… eta erokeria da! Espero dut laster erakusteko zerbait prest izatea.